U tekstu se prezentiraju pojave antirodnih politika i praksi, kao i njihovo poreklo i nastanak u svetu u katoličkim verskim i intelektualnim krugovima koji u Srbiji nemaju brojnije pristalice ni značajniju ulogu. Navodi se da su antirodni pokreti i prakse protiv rodne ravnopravnosti žena i prava LGBTQ+I+ osoba iz uverenja da su to opasne trendovi koja sadrže nastojanja da se ponište biološke činjenice o muškarcima i ženama i da konsekventno tome, promovišu rodnu fluidnost i homoseksualnost, što sve vodi ka uništenju heteronormativne porodice. Prezentiraju se glavni akteri u svetu i u tom globalnom kontekstu se analizira povezanost antirodnih pokreta i vouk kulture. Centralni deo teksta sadrži analizu situacije u Srbiji sa stanovišta pravnog i društvenog postojanja i upotrebe termina „rod” i javnih aktivnosti antirodnih praksi, npr. protiv Zakona o rodnoj ravnopravnosti i protiv održavanja Evroprajda u Beogradu. U metodološkom pogledu koristi se desk analiza dokumenata međunarodnih organizacija (npr. UNa i Saveta Evrope), domaćih pozitivnopravnih propisa, dokumenata ženskog pokreta u Srbiji, naučnih analiza, domaćiih i inostranih medijskih izveštaja o antirodnim praksama. Iako se u Srbiji radi o marginalnoj društvenoj i političkoj pojavi relativno malobrojnih aktera, autorka u zaključku navodi moguće pravce društvenog dijaloga kao načina minimizovanja njihovih negativnih posledica.

Ključne reči: antirodne prakse, rodna ideologija, ravnopravnost žena, rodno zasnovano nasilje, Zakon o rodnoj ravnopravnosti, rodno osetljiv jezik

Tokom poslednjih decenija je, i globalno i u Srbiji, znatno povećano prisustvo žena u političkim institucijama, zahvaljujući zakonskim kvotama i drugim mehanizmima javnih politika za unapređenje rodne ravnopravnosti. Zato pitanja učestvovanja, uloge i uticaja žena u procesu donošenja odluka u politici predstavljaju važne aspekte savremenih demokratija. Predmet ovog teksta je kritička analiza stereotipnog shvatanja uloge žena u politici koji ih smešta u kontekst očekivanog/obaveznog zalaganja za rodno osetljive politike kao i bezuslovni pacifizam. Politička zastupljenost žena nije više rezultat feminističke agende koja sadrži pomenute stereotipe. Danas sve više žena učestvuje u politici i zauzima političke funkcije, čime doprinosi donošenju odluka i oblikovanju društvenih politika nezavisno od ženskog pokreta i mimo stereotipnih feminističkih očekivanja, najčešće u skladu sa političkim agendama stranaka njihove pripadnosti. U tekstu se izlažu faktori od kojih zavisi njihov stvarni uticaj i zauzima se stav da nije obavezno da aktivnosti poslanica budu uvek stereotipno orijentisane ka postizanju rodne ravnopravnosti. Ističe se da povećanje broja žena u parlamentima može stvarno doprineti boljem razumevanju i rešavanju pitanja koja se tiču žena, ali da to nije primarna obaveza izabranih žena. Pripadnost ženskom rodu ne određuje primarno tip političkog ponašanja već pre svega konkretna pozicija blizine ili udaljenost od procesa donošenja odluka. Aktuelne promene u društvu, ekonomiji, kulturi i politici doprinose približavanju uloga žena i muškaraca, čineći žene kroz procese rodnog egalizovanja, sve sličnijim muškarcima u smislu mogućnosti, prava, očekivanja i konkretnog političkog ponašanja. Zaključuje se da narodne poslanice imaju prava da se bave svim pitanjima kojima se bavi Narodna skupština i da imaju obavezu da to rade maksimalno posvećeno i stručno. One nemaju primarnu obavezu da im “ženska pitanja” uvek budu u fokusu interesa i aktivnosti. Eventualna razočaranost dela ženske javnosti onim što mogu da smatraju neaktivnošću, čak izdajom izabranih žena, najčešće je plod nerazumevanja njihovog položaja i stvarnih mogućnosti u dinamici skupštinskih odnosa.

Ključne reči: izborne kvote, mehanizmi javnih politika, žene u parlamentu, ponašanje izabranih žena, prevaziđena stereotipna očekivanja, realne mogućnosti

Predmet rada je autoetnografija hrabrosti Ksenije Atanasijević, značajna u njenom dobu, isto koliko i u savremenom trenutku kada se pitanja etike, ličnog digniteta i doslednosti sebi u javnom diskursu sve više izmeštaju na marginu. Cilj rada spada u širi domen sprečavanja zaborava stvaralaštva istaknutih žena koje u savremeno doba počinje pre svega ženskim zainteresovanim, angažovanim otkrivanjem ženskih prethodnica, onih na čijim ramenima danas čvrsto stojimo. Tim naporima obavlja se ono što je Anđelka Milić nazivala “nastanjivanjem žena u istoriji”, odnosno otkrivanje njih za današni auditorijum, i adekvatno valorizovanje njihovih istorijskih doprinosa. Tematski, rad se oslanja na Atanasijevićkinu osnovnu filozofsku, antropološku, i ontološku ideju da su sva ljudska bića jednaka i da je ljudska ličnost neprikosnovena, pa da se samim tim, ličnost svakog ljudskog bića mora poštovati. Iz toga proističe i njen feminizam, antifašizam i njena borba protiv antisemitizma, kao i njen značajan društveni pacifistički angažman. Zaključujemo, prateći njenu misao, da je i danas prioritetan zadatak da egzistenciju ljudskog bića učinimo smislenijom, boljom, vrednijom, da doprinesemo humanizovanju individualnog i društvenog života. I danas težimo postizanju univerzalnijeg, „boljeg i plemenitijeg odnosa među ljudima oba pola koji će isključiti svako fizičko i moralno zloupotrebljavanje drugoga“, revoluciju dobra, ukidanje nasilno postavljenih razlika i nejednakosti među ljudskim bićima – stav, mada utopistički, treba da prihvatimo i danas kao imperativ. 

Ključne reči: Ksenija Atanasijević, recepcija, autoetnografija hrabrosti, antifašizam, pacifizam, feminizam,”nastanjivanje žena u istoriji”, revolucija dobra, ukidanje nejednakosti među ljudima.

U ovom tekstu ukazuje se kako je postepeno povećanje broja profesorki i istraživačica u akademskom ambijentu pravnih studija, doprinelo formiranju kritične mase pravnih teoretičarki feminističke orijentacije, koje su dovele jurisprudenciju i feminizam u međusobni odnos. Jurisprudencija, pravna nauka, kao celokupna pravna učenost do druge polovine dvadesetog veka, u gotovo potpunom odsustvu žena pravnih teoretičarki, nije imala dodirnih tačaka sa feminizmom, koji se zalaže za širenje prava i uloga žena u društvu. Tek su profesorke prava, pravne naučnice i istraživačice dovele u vezu jurisprudenciju i feminizam, teoriju i praksu koja, polazeći od jednakovrednosti žena i muškaraca, nastoji na društvenim promenama sa ciljem prestanka društvene, pravne, političke i ekonomske diskriminacije žena. Njihove početne strategije su sve bile iz domena autodidaktike uz građenje neophodnih savezništava, lične ekspanzije i reprezentacije, kroz strategije postepenog izlaska iz kaveza rodnih uloga, ali i uz provokacije, otvaranja spornih i bolnih pitanja i tema, uz neprestanu tematsku i profesionalnu inovativnost.

Ključne reči: feministička jurisprudencija, profesorke prava, istraživačice, pravna praksa, društvena pravda, rodno zasnovano nasilje, rodna ravnopravnost.

U ovom radu se analitički sučeljavaju koncepti višestruke i intersekcionalne diskriminacije, sa osnovnom idejom neophodnosti teorijske i praktične primene oba. Koncept intersekcionalne diskriminacije obuhvata interaktivnost ukrštenih, kombinovanih diskriminogenih okolnosti, tj. onih društvenih i identitetskih statusa/pripadnosti koji mogu da deluju kao diskriminatorni multiplikatori, npr. nacionalnost, religija, siromaštvo, invaliditet, ruralno prebivalište i sl. uz obavezno prisustvo komponente rodne pripadnosti. Za razliku od koncepta višestruke (kombinovane, multiplikovane) diskriminacije koja je pre vid mehaničkog zbrajanja svih osnova diskriminacije, uz eventualno i neprioritetno prisustvo elementa rodne pripadnosti, intersekcionalnost omogućava kroz prizmu roda analizu njihove sinergične, interaktivne ukrštenosti. Navode se kao primeri položaj lezbejki koji se suštinski razlikuje i od opšteg položaja žena, ali i od specifičnog položaja LGBTI populacije, starijih žena, Romkinja, žena sa invaliditetom, ruralnih žena, trans žena, žena na izdržavanju zatvorske kazne, samohranih majki i sl. U radu se primenjuje pristup suprotstavljanja esencijalističkom shvatanju žena kao homogene grupe zajedničkog društvenog i klasnog položaja, identiteta, ekonomskih i političkih interesa, izloženosti istim diskriminatornim i bezbednosnim rizicima. Najvažniji rezultat je afirmisanje intersekcionalnog pristupa sinergičnom sadejstvu diskriminogenih okolnosti i diskriminatornih multiplikatora na žene.

Ključne reči: višestruka diskriminacija, intersekcionalnost, rodna komponenta ukrštanja, diskriminatorni multiplikatori, diskriminogene okolnosti, antiesencijalistička analiza

Na osnovu ideja koje su bile daleko ispred vremena svog nastanka, i na osnovu toga što je problematika kojom se bavila i danas aktuelno prisutna, ostaje nam kao zadatak savremenog doba, da zaključimo da je danas od izuzetnog značaja celokupno delanje Ksenije Atanasijević. Potrebno je poput Ksenije da budemo „uvereni da će, u doglednom vremenu, ono što je do nedavno izgedalo kao utopija, postati stvarnosti“. Realizaciju te njene utopističke vizije ona nije dočekala, a verovatno nećemo ni mi, pa tim više smatramo obaveznim da je prihvatimo kao zadatak na kome treba raditi i danas. Zato što je i nama danas „radikalno otklonjena mogućnost da budemo bezbrižni“, kako je pisala naša filozofkinja.

Ključne reči: Ksenijine poruke, glavne oblasti, filozofsko-ontološka ipacifističko-feministička, hrabrost društvenog angažmana, osuda proganjanja Jevreja, humanističko i aktivstičko suprotstavljanje zlu

Ovaj rad razmatra zalaganje Ksenije Atanasijević za dobijanje prava glasa za žene u periodu između dva svetska rata, čime se širi spoznaja i svest o njenoj, za to vreme, izuzetnoj doslednosti borbe da žene postanu ravnopravne. Zastupala je ideju zasnovanu na nespornim principima poštovanja ličnosti, nezavisnosti i čovekovog dostojanstva, da je svako ljudsko biće neprikosnoveno i da ima prava da na pun i neometan način razvije sebe. Pokazalo se da snaga javnog angažmana, u koju je verovala, predstavlja dobitnu strategiju, iako je pravo glasa za žene tada izgledalo nemoguće, ali će već u drugom periodu, nemoguće postati realnost. U tekstu se prezentira evropski politički kontekst koji je posle Prvog svetskog rata bio momenat značajnog poboljšanja pravnog i društvenog položaja žena, koje anahrono domaće društvo nije sledilo. Sledi analiza domaće situacije i prezentiranje argumenata i protivnika prava glasa za žene, aktivnosti tadašnjeg ženskog pokreta čija je članica bila i Ksenija Atanasijević, kao i prezentacija njene argumentacije u prilog ostvarenja, tog osnovnog političkog prava žena. Time ovaj rad spada u niz radova, kojima se u poslednje vreme obavlja spcifično „nastanjivanje“ žena u istoriji, odnosno ponovo razotkrivanje njihovih likova, angažmana i istorijskih doprinosa.

Ključne reči: pravo glasa žena, feminizam, ženski pokret, protivnici, snage javnog angažmana, „nastanjivanje“ žena u istoriji

ravnopravnost, žene, pravo glasa, pravedno društvo, eliminisanje diskriminacije, predrasude i obmane

Predmet rada je odnos jurisprudencije (pravne teorije) i feminizma čije je mesto susreta na akademskoj teoretskoj i političkoj levici. Na tom mestu susreta (samo prividno) neutralne pravne teorije i (vrlo otvoreno) angažovanog feminizma, artikuliše se feministička jurisprudencija kao akademska kritička analiza pravne teorije, zakona i njihove primene kao patrijarhalnih institucija. Ujedno, feministička jurisprudencija na tom mestu susreta nalazi svog prvog akademskog saveznika u levo orijentisanoj jurisprudenciji koja argumentuje potrebu pravnog sankcionisanja seksizma, mizoginije, rasizma, govora mržnje i zločina mržnje, ksenofobije, homofobije, islamofobije, antisemitizma. Cilj rada je prezentiranje kritičkih stavova feminističke jurisprudencije kojim se ukazuje da zakoni iako imaju jasne pretenzije da podjednako štite interese svih ljudskih bića, da se u pogledu žena taj ideal ne ostvaruje. Feministička teorija nema pretenzije da zameni opštu (mušku) pravnu teoriju i dođe na njeno mesto, već nalazi sebi mesto pored nje u uzajamno kritičko analitičkom odnosu i dijalogu. U tu svrhu, ona donosi nove kritičke pristupe, nove reči i pojmove, nove argumente za nova pravna rešenja, u nastojanju da se omogući jedna nova, ravnopravnija komunikacija žena sa ženama i žena sa muško-ženskim pravnim i društvenim ambijentom koji se želi promeniti. Na taj način, feministička jurisprudencija pokreće neizbežno pitanje potrebe drugačijeg koncipiranja pravnih kurikuluma radi popunjavanja rodnim aspektima postojećih praznina u akademskim domenima nastave, istraživanja i produkcije znanja.

Ključne reči: feministička jurisprudencija, patrijarhalna akademija, akademska levica, kritička analiza, rodni aspekti pravde, pravni kurikulumi

Izborni sistem i način izbora poslanika su instrumenti konstituisanja parlamenta koji presudno utiču na njegov sastav. Često i sa raznih strana se ističe da ne može biti parlamentarne demokratije bez žena u njegovom sastavu, ako se u njemu ne čuje glas žena i da ne može biti političke demokratije ukoliko se ženama ne pruži mogućnost da preuzmu odgovornost i učestvuju u donošenju odluka za društvo u celini. Odsustvo žena iz predstavničkih tela zahtevalo je primenu sistema kvota kao neophodnu, provereno efikasnu meru za obezbeđivanje demokratske, poštene i rodno korektne raspodele mesta u predstavničkim telima. Obavezne kvote koje su uvedene 2002. godine za lokalne izbore u Srbiji dovele su do značajnog porasta žena u lokalnim samoupravama Srbije. Posle izbora u septembru 2004. taj broj je bio 20 posto, posle izbora za Narodnu skupštinu 2008 bilo ih je 21 posto, a posle izbora 2016 narodnih poslanica je 34 posto. Nedoumice pa i protivljenja koja su ranije pratila primenu kvota izbornog sistema danas više gotovo da ne postoje.

Ključne reči: kvota izborni sitem, porast žena poslanica, Narodna skupština, prihvaćenost

U radu se analizira pojava feminizacije migracija, položaj legalnih i ilegalnih migrantkinja, radni uslovi u kojima se nalaze, rodno specifični uslovi azila, izbeglice i žene u nedavnom izbegličkom talasu koji dolazi u Evropu. U svetskim migracijama poslednjih godina je sve više žena kako onih koje žive same, tako i udatih, i često sa boljim obrazovanjem od muškaraca, koje su same otišle u druge zemlje u potrazi za poslom. Među njima su studentkinje univerziteta, akivistkinje različitih društvenih pokreta, poslovne žene, radne migrantkinje. Povećava se i broj žena koje su trafikovane u industriju pružanja seksualnih usluga, one koje se izvoze kao pogodne supruge u programima ugovorenih brakova i one eksploatisane kao nelegalne radnice u domaćinstvima bez pravne ili socijalne zaštite. Mnoge beže od ratova, konflikata i nasilja, ali i tradicionalnih rodnih uloga koji ženama nameću niz ograničenja i nemogućnost slobodnog izbora. Rad u domaćinstvu, generalno, pojavljuje se kao često jedina mogućnost rada za migrantkinje, koliko povoljna (obezbeđuje kakav takav izvor prihoda), toliko i nepovoljna, jer se odvija u sektoru koji karakteriše nedostatak prava i oskudna ekonomska i društvena pokretljivost. Posebno se analizira situacija admolescentkinja i mladih žena.

Ključne reči: Žene u migracijama, ilegalne migrantkinje, socijalna i građanska prava migrantkinja, rodno specifični uslovi za dobijanje azila, žene u izbeglištvu

Women migrants remain invisible in broad general picture of global migratory movements. They are exposed to an increased risk of gender-based violence and labour and sex exploitation, their position is also marked by combination of several discriminative grounds, due to which they are subject to multiple discrimination. They can be non-Christians, not white race in Christian countries of arrival populated mainly by white people. Also, elderly with chronic illnesses and / or disabilities, combined with ignorance of the language and legislation of the host country, burdened with the possible experience of violence. Their situation is systematic, standardized, not at all a result of an exotic, unhappy or of irreparable coincident situations that are happening only to some people. Their situation is significantly distinguished from the situations of male migrants, even when they come from the same countries of origin and when they are in the same country of arrival. Position of women migrants is also substantially different from the situation of women and countries in transition and arrival.

Keywords: feminisation of contemporary migrations, intersectional position of migrant women, labor and cultural integration of migrants, similarities and coincidences experiences migrants and refugees

Žene još uvek često doživljavaju diskriminaciju kada se radi o njihovim mogućnostima bavljenja sportom, kako amaterskim tako i profesionalnim. Ova diskriminacija se manifestuje daljim preovladavanjem stereotipa, nedostatkom rezervnih struktura i struktura podrške za sportistkinje i djevojčice koje pokazuju potencijal u sportu, poteškoćama usklađivanja posla/sporta i porodičnog života, problemom reintegracije na poslu, neadekvatnom medijskoj pokrivenošću ženskih sportova i ograničenom prirodom privatnog finansiranja. Nedostatak žena među sudija u sportu predstavlja posebnu prepreku za postizanje jednakosti žena i muškaraca u sportskim aktivnostima. Bez obzira na napore koje čini Međunarodni olimpijski komitet (IOC), učešće žena sudskim telima je i dalje marginalno u većini zemalja članica Saveta Evrope.

Ključne reči: ženske posrtske aktivnosti, ženski profesionalni sport, negativni stereotipi, broj ženskih sportova, žene sportski funkconeri i sudije, znatno manja sredstva, otac trener

Zbornik nesumnjivo zavređuje povećanu pažnju i stručno pravničke i šire, nepravničke javnosti. Radi se o jednom kvalitetnom skupu naučnih radova koji predstavljaju odraz grupnih i individualnih napora autorki i autora da prodru u nove istraživačke domene, da kritički otvore nova pitanja artikulišući nove pravce razmišljanja i puteve ka društvu bez rodno zasnovane diskriminacije i nasilja. Tim putem se sigurno dolazi i do onog uvek željenog tzv. rodnog koeficijenta, formule koju čine umanjivanje diskriminacije, stereotipa i nasilja uz uvećavanje participacije, prava i pravne zaštite.

Ključne reči: ustavne garancije ravnopravnosti, politička participacija žena, diskriminacija, nasilje, rodni stereotipi, rodni jaz u platama, porodični odnosi nejednakosti, ženski pokret

Milunka Savić je bila heroina Prvog svetskog rata koja je u Balkanske ratove pošla prerušena kao muškarac da zameni svoga brata. Prva junaštva je pokazala već u prvim bitkama, a prve rane, ratni čin i odlikovanja, zadobila je posle bitke na Bregalnici kada je u vojnoj bolnici otkriveno da je žena. Po oporavku, nastavila je svoju ratnu epopeju koja je trajala punih sedam godina, za koje vreme je zadobila devet rana i dvanaest najviših vojnih odlikovanja. Pred njom su bili postrojeni pukovi. U slavu njenog imena podizane su zastave. Njene junačke grudi krasila su najveća srpska i francuska ratna odlikovanja: Karađorđeva zvezda sa mačevima, dva Ordena francuske Legije časti, francuski Ratni krst sa zlatnom palmom, dve zlatne Obilićeve, Albanska spomenica. Sa podvizima je nastavila i u mirnodopsko doba kada je pored svoje kćeri, kao samohrana majka podigla troje ratne siročadi i otškolovala tridesetoro. Odbila je francusku vojnu penziju, ostala je u Srbiji radeći kao čistačica, umrla zaboravljena, bez počasti koje su joj pripadale kao istaknutom nacionalnom heroju. Posle četrdeset godina zaborava, njeni ostaci su preneti u Aleju velikana, a izložba, filmovi, članci planirani spomenici, doprineli su uverenju da ovu legendranu Srpkinju Srbija više nikada neće prepustiti zaboravu.

Ključne reči: ratna heroina, Balkanski ratovi, Prvi svetski rat, Gvozdeni puk, bombaš, devet rana, dvanaest najviših vojnih odlikovanja, Aleja velikana

Ako u jednoj zemlji postoji dobro razvijena muška sportska disciplina, a neadekvatno ili slabo razvijena ženska, onda postoji diskriminacija. Znači da postoje iskusni treneri, sportski objekti, dobra i jaka domaća takmičenja, formirana publika, interes omladine da se bavi tim sportom, nacionalna “škola” toga sporta, spremnost vlasti da finansiraju taj sport, i sve se to investira u muške takmičare, a malo ili nimalo u ženske. Zato nema mesta za pitanje zašto žene „ne vole” sport ili zašto „ne žele” da se bave njime. Žene su još uvek nipodaštavane, obeshrabrivane i loše tretirane kada samo pokušaju da se bave sportom, a ravnopravno učešće u odlučivanju još uvek je teško ostvarivo. U toj situaciji jasno je da prebacivanje odgovornosti na diskriminisanog za diskriminaciju, nije najbolji način shvatanja situacije i rešavanja problema.

Ključne reči: žene, sport, diskriminacija po polu, klasni karakter sporta, ženski vaterpolo, polno mešovite ekipe