U judaizmu se jevrejski identitet prenosi po majci. To daje simboličku i praktičnu težinu njenoj ulozi: ona je prva „čuvarica kontinuiteta“. Kroz svakodnevne rituale, jezik, hranu i običaje dete uči ko je pre nego što nauči šta je. Dom glavni prostor učenja, a majka njegova organizatorka ona uvodi dete u obeležavanje Šabata i praznika prenosi porodične priče i sećanja (uključujući traume poput progona ili Holokausta) uči osnovne moralne vrednosti: pravdu (cedek), brigu za druge, učenje kao vrednost samu po sebi.
In Judaism, the mother plays a crucial symbolic and practical role as the primary “keeper of continuity”, passing down Jewish identity. A child learns their identity primarily at home, where everyday rituals, language, food, and customs play a key role in this process. The mother organises the home as the main place of learning, introducing the child to Shabbat and holidays. She conveys family stories and memories, including historical traumas like persecution or the Holocaust, and instills basic moral values such as justice (tzedek), care for others, and the importance of learning.

Keywords:Judaizam / jevrejski identitet / majka / obrazovanje / žena / Judaism / Jewish identity / mother / education / woman / vaspitanje / education

U jevejskim zajednicama na Balkanu, žene su bile glavne nositeljke svakodnevne religiozne prakse, naročito u sekularizovanim porodicama. Istorijski, često su bile „poslednja linija očuvanja“ npr. za vreme progona u srednjem veku, Holokausta u 20. veku i života u socijalističkim i sekularnim državama (uključujući Jugoslaviju). Ta uloga se bazirala na činjenicama da se jevrejski identitet prenosi po majci (halahički princip), dom je mala sinagoga (mikdaš me’at), a žena je njegov centralni akter, kao i da žene ispunjavaju tri ženske micve (zapovesti), paljenje šabatnih sveća kao unošenje svetlosti i mira, brige za prehrambenu svetost i brige za porodičnu čistoću (nida) kroz ciklus vremena, tela i svetosti.

In Jewish communities in the Balkans, women have historically played a crucial role in daily religious practices, especially in secularised families. They were often viewed as the “last line of preserving” during difficult periods, including the persecutions of the Middle Ages; the Holocaust in the 20th century; and under socialist and secular regimes, such as in Yugoslavia. This important role stems from a few key factors: Jewish identity is passed down through the mother (as per halachic principles), the home acts as a small synagogue (mikdash me’at), and women are central figures within it. Additionally, women fulfil three essential mitzvahs (commandments): lighting Shabbat candles to bring light and peace, ensuring the sanctity of food, and maintaining family purity (nida) through cycles of time, body, and sanctity.

Keywords: žene – Judaizam / jevrejski identitet / women – Judaism / Jewish identity

Tekst se sadrži rekonstrukciju stradanja jevrejskog dečaka iz Beča Davida Dov Nojvirta i njegove porodice viđene kao paradigme opšteg stradanja jevrejske dece u Holokaustu. Primenjen je pristup sadržan u maksimi da sudbina jednog ilustruje sudbinu mnogih, čime se postiže da se kroz ličnu priču može prikazati šira društvena, istorijska ili kolektivna sudbina. Priča o stradanju dečaka Davida Dov Nojvirta započeta je na osnovu jedne pronađene knjižice, poklona za Bar Micvu iz 1936. godine a kompletirana je tek 2022. godine kada se sklopio mozaik stadanja tog jevrejskog dečaka i njegove porodice u kontekstu tragičnih događaja stradanja bečkih Jevreja u Drugom svetskom ratu. U tekstu se takođe navode i opšti podaci o stradanju jevrejske dece u Holokaustu u evropskim logorima smrti, njihovom stradanju u Srbiji, kao i podaci o nekoliko konkretnih sudbina druge jevrejske dece.

Ključne reči: stradanje jevrejske dece, Holokaust, David Dov Nojvirt, evropski logori smrti, Sajmište

Kroz savremene procese ateizacije hodočasne prakse su se svuda u svetu, pa i u Nemačkoj osamostalile od svojih religioznih korena postajući politički obojene snagom savremenih humanističkih političkih ubeđenja. U tekstu se zastupa stav, ilustrovan savremenim nemačkim primerom (uz dodatke zbivanja u Francuskoj), da hodočašće u širem smislu može da označi masovno, ritualno kretanje ljudi ne samo na religioznim već i na zajedničkim kulturnim i političkim osnovama, koje nije nužno vezano za određenu versku tradiciju. Hodočasna okupljanja počela su u Nemačkoj krajem 2023. kao izraz građanskog otpora prema rastućem antisemitizmu koji u Nemačkoji nikada nije problem samo na političkim marginama, jer je još uvek duboko ukorenjen u mnogim delovima nemačkog društva. Vremenska podudarnost sa najavljenim planom krajnje desnice da procesima remigracije odstrane iz Nemačke milione stanovnika nenemačkog porekla, dovela je do zajedničkih masovnih protesta protiv političkog ekstremizma. Analiziraju se u tekstu događaji od kraja 2023. g., preko druge polovine januara 2024. g. do aktuelnog momenta završetka ovog teksta, kada se stotine hiljada građana Nemačke okupljalo na gradskim trgovima i ispred državnih zgrada većih nemačkih gradova, ritualno protestujući i dalje protiv ekstremne desnice. Ti građanski protesti u Nemačkoj praćeni su snažnim izjavama podrške političke elite te zemlje. U tom smislu, taj masovni hod građana Nemačke zime i proleća 2023/24, može da se razume i kao hodočasna opomena institucijama, hodočasno izražavanje građanske vere u demokratiju i otpor političkom ekstemizmu svih boja.

Ključne reči: Nemačka, hodočašće protiv ekstremizma, antisemitizam, remigracija, masovni građanski protesti, podrška političke elite.

Predmet izlaganja su primeri institucionalnog delovanja protiv političkog ekstremizma radi sprečavanja eskalacije nasilnog ispoljavanja mržnje i netolerancije. U tekstu su navedeni i konkretni primeri nasilnih incidenata krivičnopravnog karaktera, kao i protivreakcije. Krajem januara 2024. više od milion ljudi demonstriralo je širom Nemačke protiv desničarskog ekstremizma, za zaštitu demokratije i protiv “remigracije”, tj. plana ekstremne desnice da se iz Nemačke deportuju milioni ljudi inostranog porekla. Protesti protiv planiranja remigracije su postali trajni talas građanskog nezadovoljstva, nastavak masovnih protesta protiv antisemitizma i antiislamizma koji su eskalirali krajem 2023. Tada su najviši predstavnici vlasti davali snažne javne izjave protiv nasilja političkog ekstremizma, podsećajući da je Evropska unija zasnovana na vrednostima poštovanja ljudskog dostojanstva, slobode, demokratije, jednakosti, vladavine prava i poštovanja ljudskih prava, uključujući prava pripadnika manjina. EU se nedvosmisleno protivi svim oblicima mržnje i diskriminacije po bilo kojoj osnovi, rasnom ili etničkom poreklu, veri ili uverenju, polu, seksualnoj orijentaciji, starosti ili invaliditetu. Davanje institucionalnog odgovora na rastući antisemitizam je zadatak i vladine institucije Poverenika za borbu protiv antisemitizma. Kao institucionalno reagovanje na poltički ekstremizam doneti su zakoni, prvi je protiv govora mržnje na internetu. Drugi omogućava tzv. “optužnicu protiv sudije” kao instrument odbrane ustavne države koji omogućava lakše uklanjanje iz sudstva “neprijatelja ustava” tj. pristalica političkog ekstremizma. Treći je Zakon o promociji demokratije koji osnažuje inicijative protiv političkog ekstremizma i protiv antisemitizma, protiv kojih se borba ne može voditi samo snagama bezbednosti, već se moraju ojačati i društvene snage, jer se mržnji i ekstremizmu mora oduzeti prostor, i to svuda, na društvenim mrežama, u školama ili na ulici.  Zaključuje se, na primeru Nemačke, da se suprotstavljanje nasilju političkog ekstremizma u evropskom ambijentu vodi institucionalnim, unutardržavnim, međunarodnim, ali i građanskim protestima.

Ključne reči: politički ekstremizam, antisemitizam, osuda najviših organa vlasti, planirana remigracija, EU strategija, optužnica protiv sudije

Projekat Štolperštajn je urbana intervencija memorijalizacije sećanja na individualne jevrejske i druge žrtve nacizma. Kamenovi sa imenima postavljaju se ispred kuća u kojima su žrtve nacističkog progona poslednji put živele. Prvi kamen ugrađen u trotoar je u Berlinu 1996. Razlika između Kamena spoticanja (štolperštajna) i svih drugih spomenika Holokaustu je to što ovaj spomenik obeležava individuu, i na taj način simbolično obeležava kolektiv koji je stradao od nacizma. Time se, takođe, sprečava zaborav imena stradalih, jer kako Talmud kaže, umro je tek onaj čije je ime zaboravljeno. Važno je i da, skromnih dimenzija i izgleda, vizuelno ne menjaju arhitektonski celine mesta gde se nalaze, tako da ne izazivaju antisemitske reakcije otpora, pre toleranciju, empatiju, pijetet. Glavna tematska pitanja ovog teksta fokusirana su na simboličko, metaforičko, sadržinsko i vizuelno značenje urbane intervencije štolperštajna, njegove morfološke sličnosti i razlike u poređenju sa uličnim grafitima, njegov evropeizacijski uticaj tj. uzajamna povezanost urbanih prostora unutar i izvan EU moguće pod uticajem urbanih intervencija iz EU.

Ključne reči: Stolperstein projekat, memorijalizacija žrtava Holokausta, ulični grafiti i Štolperštajn, procesi evropeizacije i Štolperštajn.